PROGRAM

PRZEDMIOT

Język staro-cierkiewno-słowiański

SPECJALNOŚĆ

Język polski z informacją naukową i bibliotekoznawstwem

WYMIAR ZAJĘĆ

ROK (SEMESTR)

CELE KSZTAŁCENIA

Celem ćwiczeń jest poznanie przez studentów podstawowych cech języka staro-cerkiewno-słowiańskiego na podstawie szczegółowych analiz fragmentów tekstów. Jest
nim także wyrobienie umiejętności rekonstrukcji systemu wczesnoprasłowiańskiego
(ok. IV–V w.), konfrontowanie form wczesno- i późnoprasłowiańskich (w wariancie południowosłowiańskim). Porównywanie form powstałych w wyniku typowych zjawisk fonetycznych jak palatalizacje I–III, miękczący wpływ -j- na spółgłoski, oddziaływanie jej na samogłoski szeregu tylnego, metatezy, dysymilacje, epentezy i redukcje – ma służyć głównie do przygotowania studentów do zajęć z gramatyki historycznej języków słowiańskich; wpływa też na lepsze zrozumienie mechanizmów polszczyzny – ogólnonarodowej
i regionalnej. Celem zajęć z gramatyki języka scs. Jest również uzmysłowienie studentom podobieństw i pokrewieństw języków grupy praindoeuropejskiej oraz istnienia uniwersalnych praw językowych (por. zmiany fonetyczne, m.in. elizje, asymilacje, dysymilacje).

MATERIAŁ NAUCZANIA

Podstawowym materiałem są teksty ćwiczeniowe zawarte w podręczniku Cz. Bartuli, dodatkowym – współczesne i historyczne formy pokazujące dziedzictwo prasłowiańskie (fonetyczne, morfologiczne, znaczeniowe).

1. Porównanie alfabetów słowiańskich, pierwsze próby czytania, podział wyrazów na laby. Transkrypcja i transliteracja.

 2. System fonologiczny wczesnoprasłowiański i póżnoprasłowiański (porównywanie poszukiwanie przyczyn zmian), warunki I i II palatalizacji tylnojęzykowych, I deklinacja -o- tematowa, analiza form przypadkowych, w których dochodzi do palatalizacji, porównanie polskich alternacji twardej do miękkiej/funkcjonalnie miękkiej w loc.sg.

3. Trzecia palatalizacja, miękczący wpływ -j- na spółgłoski: k, g, ch, s, z, t, d, r, l oraz grupy spółgłoskowe : st, zd, sk, zg, sl, zn ; wpływ -j- na samogłoski przednie deklinacje -jo- tematowa, deklinacja żeńska twardo- i miękkotematowa, odmiana czasownika być.

 5. Sonanty i grupy pseudosonantyczne, deklinacja - u - tematowa (wyjątki) oraz odmiana rzeczowników - i - tematowych.

 6. Cd. palatalizacji – rozwój grup kve, gve, chve oraz kvi, gvi, chvi, występowanie tzw.
l epentetycznego po spółgłoskach wargowych, na zachodzie Słowiańszczyzny brak epentezy, w polszczyźnie wyjątkowo: kropla, grobla, niemowlę, Lublin. Deklinacja V (spółgłoskowa), odmiana prosta przymiotników, funkcje odmiany złożonej, odmiana zaimka anaforycznego, stopniowanie przymiotników.

 7. Przykłady dysymilacji (odpodobnień) i redukcji (uproszczeń) w formach czasowników
i w rzeczownikach, Odmiana zaimków osobowych, dzierżawczych, wskazujących, trójkowy system wskazywania w prasłowiańszczyżnie, por. archaiczne polskie do siego roku, gwarowe latoś, a także dziś. Tryb rozkazujący.

PROCEDURY OSIĄGANIA CELÓW EDUKACYJNYCH

Głównie analiza struktury fonetyczno-fonologicznej i morfologicznej form staro-
-cerkiewno-słowiańskich. Poszukiwanie właściwych procesów fonetycznych, które doprowadziły do zapisanych w tekstach postaci wyrazów poprzez:

 1 Porównywanie ich z analogicznymi formami w znanych ew. studentom językach słowiańskich (przede wszystkim w polszczyźnie i jej gwarach oraz językach południa Słowiańszczyzny).

 2. Odwoływanie się do analoficznych form, np. w łacinie, języku litewskim oraz niemieckim, zestawianie morfemów (szczególnie rdzennych, porównywanie rodzin wyrazów).

 3. Konfrontowanie wyrazów z tekstów scs. Z hasłami w słownikach etymologicznych (głównie W. Borysia, F. Sławskiego, A. Brücknera). Uwzględnianie chronologii względnej w analizie przykładów typu: xlěvъ, xlěvъ, krěpъkъ, „detektywistyczne” poszukiwanie np. form pseudometatetycznych i przestawionych, pseudosonantycznych itp. oraz odwoływanie się do form ojczystych – ogólnopolskich i gwarowych.

ZAŁOŻONE OSIĄGNIĘCIA I METODY OCENY

Studenci powinni: umieć analizować teksty zapisywane alfabetem cyrylickim, pokazać specyfikę języka scs., charakteryzować podstawowe zjawiska fonetyczne późnoprasłowiańskie, wybrane cechy fleksyjne, orientować się w pokrewieństwach języków słowiańskich, poznać rodzinę języków praindoeuropejskich.

Zaliczenie przedmiotu: aktywność na zajęciach, pozytywnie oceniane kolokwia
z cerkiewnych procesów fonetycznych i odmiany wyrazów; końcowy test fonetyczno-
-fleksyjny oceniany (wpis do indeksu).

ZAŁOŻENIA DYDAKTYCZNE KONCEPCJI PROGRAMU

Przedmiot pełni funkcję zajęć wprowadzających do gramatyki diachronicznej (również częściowo – porównawczej) oraz do dialektologii. Podstawowe zagadnienia (elementy wykładów i ćwiczenia) to: wspólnota Prasłowian na tle rodziny bałto-słowiańskiej
i praindoeuropejskiej, historia misji morawskiej św.św. Cyryla i Metodego, zabytki scs. (kanon), alfabety słowiańskie, system samogłoskowy i spółgłoskowy wczesno-
i późnoprasłowiański, wybrane zagadnienia fleksji imiennej (odm. rzeczowników, przymiotników prosta i złożona) i werbalnej; dziedzictwo cerkiewno-słowiańskie współcześnie – w Polsce i Europie Środkowej.

LITERATURA

 1. Cz. Bartula: Podstawowe wiadomości z gramatyki staro-cerkiewno-słowiańskiej. Warszawa 1981.

 2. W. Boryś: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków 2005.

 3. T. Bajerski: Język staro-cerkiewno-słowiański. Podręcznik dla polonistów. Lublin 1966.

 4. A. Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa 1970.

 5. H. Dalewska-Greń: Języki słowiańskie. Warszawa 2002.

 6. T. Friedelówna, Cz. Łapicz: Język staro-cerkiewno-słowiański. Toruń 1994.

 7. F. Sławski: Słownik etymologiczny języka polskiego. T. A–Ł. Kraków 1952–1982.

 8. J. Strutyński: Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiań-
skiego. Kraków 1979.