Dr Anna Struzik

Akademia Pedagogiczna im. KEN w Krakowie

Kolegium Nauczycielskie w Bielsku - Białej

                         Nauczycielska świadomość roli zawodowej

                                   we współczesnym świecie   

Wprowadzenie

    Na progu XXI wieku szkoła i nauczyciele są przedmiotem krytyki min. za oderwanie edukacji od życia, za nie uczenie dobrego rozumienia świata, a także tego kim jest człowiek i kim może, a nawet powinien być w rodzinie, środowisku, państwie czy świecie.

   W pracach pedeutologicznych i raportach edukacyjnych podkreśla się, iż zasadniczym zadaniem  nauczycieli staje się kształtowanie systemu wartości i postaw młodych ludzi, wspieranie ich
w trudnym procesie złożonego i zmiennego  poznawania świata, siebie i kierowania sobą, a nie tylko przekazywanie wiedzy, czy kształtowanie umiejętności.

   Pracę nauczyciela charakteryzuje wieloczynnościowość i niesterotypowość. Wiążę się z nią ogromna odpowiedzialność, napięcia, sprzeczności, a czasem też konflikty, wynikające z wielorakich uwarunkowań i oczekiwań społecznych, a także osobistej wiedzy i dążeń jednostki .

Efektywność pracy nauczycielskiej  zależy od wielu czynników, przede wszystkim jednak  od samego nauczyciela, a szczególnie od  jego osobowości, od tego kim jest, jak konstytuuje się moralnie, oraz od posiadanych kwalifikacji zawodowych. Obydwa czynniki pozostają we wzajemnej zależności.

Pierwszy, mniej doceniany, polega na kształtowaniu u kandydatów na nauczycieli   świadomości własnej roli, na samopoznaniu nauczyciela, drugi zaś, na kształtowaniu kompetencji nauczycielskich tej roli podporządkowanych.[1]

    Pojęcie roli społecznej

   Na  pojęcie  roli społecznej  nauczyciela, zdaniem K. Konarzewskiego,  składa  się podzielany  przez   większość  członków  pewnej  społeczności  zespół   oczekiwań.  Oczekiwania te określają, jak jednostka należąca do pewnej kategorii społecznej powinna myśleć i co powinna robić, a także czego wolno jej żądać od innych osób z jej otoczenia[2]. Role społeczne, te oczekiwane a zwłaszcza pełnione, są zawsze przedmiotem oceny dokonywanej przez zbiorowość społeczną i to na wielu poziomach zachowania. W obrębie ról wyróżnia się: pożądany sposób zachowania, tolerowany zakres odstępstwa od ustalonego wzorca, zakazany sposób postępowania, wywołujący presje i sankcje[3].

    Wg Słownika współczesnego  języka polskiego, rola to udział, zaangażowanie kogoś w jakiejś sprawie, stanowisko zajmowane przez kogoś w jakiejś kwestii, także działanie w jakimś charakterze[4].

    „ Rola jest to względnie stały i wewnętrznie spójny system zachowań, będących reakcjami na zachowania innych osób, przebiegających według mniej lub więcej wyraźnie ustalonego wzoru. Niektóre role są zupełnie sformalizowane i ujęte w ścisłe przepisy. Są to role o wielkiej doniosłości dla trwania i funkcjonowania grupy n p. rola nauczyciela. Inna, n p. kolegi jest  mniej precyzyjnie skodyfikowana”[5].

Działalność nauczyciela jest czynnością społeczną. Zasadnicze role społeczne nauczyciela wyznaczają interakcje z uczniami, ich rodzicami, innymi nauczycielami, dyrekcją szkoły, przedstawicielami administracji szkolnej, przedstawicielami nadzoru pedagogicznego i innymi pracownikami instytucji edukacji równoległej, jak również organizacji społecznych, czy związków zawodowych. Nie bez znaczenia pozostaje relacja z członkami własnej rodziny.

Z każdego z tych układów nauczyciel  zarówno czerpie jak i sam coś w nie wnosi. Cechami  osobowości określającymi stosunek nauczyciela do społeczeństwa jest uspołecznienie, rozumiane jako przeciwieństwo postawy egoistycznej, i zaangażowanie w kształtowanie własnego narodu. 
W ramach stosunków z różnorodnym zespołem osób nauczyciel występuje w różnych rolach
i wykonuje systematycznie bądź sporadycznie wiele istotnych  czynności. Powszechnie jego działalność porównywana jest do roli: sędziego / wystawia stopnie i oceny/, arbitra / rozstrzyga konflikty w klasie /, detektywa / śledzi łamiących ustalone zasady /, idola- gwiazdy / stanowi wzór do naśladowania /, eksperta / jest źródłem wiedzy i umiejętności /,  podpory ego / pomaga rozwijać wiarę w siebie i pokonywać trudności /, artysty – rzeźbiarza / kształtuje ludzki materiał /, reprezentanta narodu / wpaja nakazy moralne /, ogrodnika / pielęgnuje młode ludzkie roślinki /, czy technologa edukacyjnej linii produkcyjnej[6]. Już te przytoczone analogie wskazują na wiele oczekiwań społecznych wysuwanych pod adresem  nauczycieli.

 Z każdą rolą społeczną wiążą się określone prawa i obowiązki. Prawa polegają na tym, że  człowiek pełniący daną rolę  może oczekiwać od innych okazywania wobec niego  ustalonych sposobów postępowania n p. okazywać mu szacunek, czy słuchać jego poleceń. 

   Obowiązki są z kolei zespołem zachowań  oczekiwanych od niego.

Katalog podstawowych obowiązków, jakie ma do spełnienia nauczyciel został zamieszczony
 w Art. 6  Ustawy- Karta Nauczyciela z dnia 26 stycznia 1982 r.  Czytamy tam „ Nauczyciel obowiązany jest rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz z podstawowymi funkcjami szkoły; dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą; wspierać  każdego ucznia w jego rozwoju oraz dążyć do pełni własnego rozwoju osobowego. Nauczyciel obowiązany jest kształcić i wychowywać młodzież w umiłowaniu Ojczyzny,
w poszanowaniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w atmosferze wolności sumienia i szacunku dla każdego człowieka; dbać o kształtowanie u uczniów postaw moralnych i obywatelskich zgodnie z ideą demokracji, pokoju przyjaźni między ludźmi rożnych narodów, ras i światopoglądów.” [7].

Z zapisu tego wynika, że powinności i obowiązki  nauczycieli można   ująć w 4 grupy: wobec uczniów, wobec siebie i zawodu, wobec innych nauczycieli i wobec środowiska[8].

Działalność nauczyciela cechuje złożoność i wieloaspektowość. Można w niej wyróżnić szereg funkcji, zadań i czynności. Pomijając drobiazgową ich analizę należy przyjąć, iż podstawowe obowiązki nauczyciela wobec uczniów formułowane są w oparciu o pedagogikę, etykę i prawo.

W rozumieniu pedagogicznym obowiązki wobec ucznia oznaczają wiedzę fachową oraz umiejętności kierowania rozwojem dziecka stosownie  do przyjętych celów i pedagogicznych zasad kształcenia
i wychowania. Kwalifikacje do wypełniania tych obowiązków wiążą się z przygotowaniem  zawodowym, systemem kształcenia, dokształcania i doskonalenia nauczycieli, a także z etyką zawodową.

Obowiązki w rozumieniu etycznym  oznaczają poczuwanie się do odpowiedzialności za dziecko według najlepszych  intencji i swego rozeznania dla dobra dziecka. Powinności tak rozumiane  motywowane są etyką oraz religijnie.

W znaczeniu prawa z kolei, obowiązki  wobec ucznia są skonkretyzowane przede wszystkim jako prawo rodzinne, opiekuńcze i szkolne oraz egzekwowane na drodze sądowej lub administracyjno- prawnej. Zakresy w/w obowiązków uzupełniają   się wzajemnie i choć, jak pisze J. Homplewicz,

„ ... w praktyce nie jest to system spójny, to w efekcie chodzi o dobro i rozwój tego samego dziecka.”[9]

Zmieniające się funkcje i zadania nauczyciela są konsekwencją procesów rozwojowych społeczeństwa oraz oczekiwań wszystkich podmiotów polityki edukacyjnej wysuwanych pod adresem szkoły. Syntetyczną ich listę przedstawia  Raport „ Edukacja  narodowym priorytetem”.

Są to:

1. przekazywanie wiedzy i doświadczenia,
2. pobudzanie aktywności poznawczej i praktycznej, rozwijanie sił twórczych  i zdolności  innowacyjnych dzieci i młodzieży,
3. rozwijanie systemów wartości oraz kształtowanie postaw i charakteru wychowanków,                                    
4. rozwijanie zainteresowań, stwarzanie warunków do działalności praktycznej,
5. posługiwanie się nowoczesną technologią kształcenia, sposobienie uczniów do aktywności   społecznej i zawodowej,
6. sprawdzanie i ocenianie osiągnięć szkolnych dzieci i młodzieży,
7. przygotowanie wychowanków do uczenia się przez całe życie,
8. kierowanie procesami orientacji szkolnej i zawodowej, wspomaganie uczniów 
   w formułowaniu zamierzeń edukacyjnych i planów zawodowych i życiowych,
9. pomoc w organizacji życia społecznego dzieci i młodzieży w szkole oraz właściwego wykorzystania czasu wolnego[10].

   Analizując literaturę pedeutologiczną  spotkałam różne klasyfikacje funkcji, zadań i czynności nauczycielskich  dokonane m.in. przez: M. R. Radwiłowiczów, Cz. Banacha, I. Adamek, K. Duraj – Nowakową , W. Puśleckiego, J. Kuźmę, B. Kwiatkowską – Kowal[11] i innych.  Na powyższy temat wypowiedzieli się również twórcy „Podstawy programowej kształcenia ogólnego dla sześcioletnich szkół podstawowych i gimnazjów”[12], określając jakie zadania wobec uczniów ma do spełnienia szkoła
i nauczyciele, aby sprzyjać wszechstronnemu ich  rozwojowi.

Typy ról społecznych nauczyciela

    W opracowaniu poświęconym rolom społecznym nauczyciela B. Bromberek przytacza kilka podziałów bardziej lub mniej rozpowszechnionych, czy aprobowanych. Wymienia następujące rodzaje ról: zasadnicze szkolne, peryferyjne szkolne i dodatkowo pozaszkolne. Według innego podziału wyróżnia  2 kategorie ról: nauczyciela jako kierownika procesu uczenia się i  nauczyciela jako pośrednika kultury.  Najbardziej przejrzystą i najprostszą wydaje się być klasyfikacja uwzględniająca wewnątrzszkolne i pozaszkolne role nauczyciela[13]. Ich krótką charakterystykę przedstawię poniżej.  

   W obrębie ról wewnątrzszkolnych, w których występuje nauczyciel  umieszcza się takie kategorie jak:

- nauczyciel w roli organizatora i kierownika procesu dydaktycznego w szkole;

- nauczyciel w roli wychowawczej opiekuna klasy;

- nauczyciel w roli organizatora i kierownika wychowania pozalekcyjnego;

- nauczyciel w roli osoby studiującej i doskonalącej się.

W obrębie tej roli należałoby jeszcze dodać kategorię nauczyciela jako osoby eksperymentującej.

   Z kolei  zakres ról pozaszkolnych obejmuje  najczęściej 2 kategorie, w których nauczyciel występuje:

-  w roli organizatora współpracy domu rodzinnego i szkoły;

-  w roli działacza społecznego[14].

            Wymienione role wymagają by do zawodu nauczycielskiego nie trafiały osoby przypadkowe, słabo zmotywowane, negatywnie nastawione do uczniów i szkoły, o ograniczonych horyzontach myślowych  i ubogiej osobowości. Praca nauczyciela ma w wysokim stopniu charakter intelektualny.[15]

W pracy nauczyciela powinny znaleźć odzwierciedlenie  istniejące i rodzące się problemy współczesnego świata, które należy rozwiązywać w relacjach osobistych i społecznych. Wymienię tu takie negatywne zjawiska jak: bezrobocie i zubożenie niektórych grup społecznych, chaos aksjologiczny i kryzys wielu wartości np. rodziny czy wartości humanistycznych, narastające nieprzystosowanie społeczne wśród dzieci i młodzieży, wzrost zagrożenia chorobami cywilizacyjnymi w sferze zdrowia fizycznego i psychicznego, ale i pozytywne jak: wzrastającą tendencje do integracji dzieci pełnosprawnych z dziećmi o specjalnych potrzebach edukacyjnych,  procesy integracyjne
z państwami Unii Europejskiej, czy  bliższe powiązanie wychowania przedszkolnego z edukacją wczesnoszkolną .

Zagadnienia te stanowią wyzwanie tak dla czynnych zawodowo nauczycieli jak i dla edukacji nauczycielskiej, przygotowującej przyszłych nauczycieli wszystkich szczebli systemu szkolnego.

 Cele badań i badana grupa

   Przeobrażenia społeczno-polityczne implikują ewolucje społecznej roli zawodu, a tym samym zmiany w kształceniu nauczycieli. W związku z powyższym istnieje potrzeba podjęcia  badań, które miałyby na celu poznanie opinii nauczycieli na temat ich roli społecznej  w zmieniającym się świecie

i ustalenie odpowiedzi na następujące pytania:

- Jaka jest nauczycielska świadomość roli zawodowej  w kontekście zachodzących  przemian   polityczno – społecznych i ekonomiczno- gospodarczych?

- Jakie są preferowane funkcje i zadania  umożliwiające nauczycielom pełnienie  szeroko rozumianej roli zawodowej?

- Które role dominują , a które ulegają recesji w nauczycielskim postrzeganiu zawodu?

Przeprowadzone przeze mnie wycinkowe  badania w roku 2004 mieszczą się w kategorii badań diagnostycznych o charakterze deskryptywno – eksplikacyjnym. Główną techniką     gromadzenia materiału empirycznego były dokumenty opiniodawcze w formie nauczycielskich esejów na temat:
„ Rola nauczyciela we współczesnym świecie”. Prezentowane poniżej wyniki stanowią rezultat  jakościowej analizy dłuższych wypowiedzi pisemnych  65 czynnych nauczycieli szkół podstawowych, zatrudnionych w Krakowie i  na terenie Polski południowej oraz 41 studentów zaocznych, kierunku oligofrenopedagogika z Kolegium Nauczycielskiego w Bielsku – Białej. Łącznie  w badaniu wzięło udział 106 osób o zróżnicowanym doświadczeniu pedagogicznym.

  Wyniki badań

    Praca nauczyciela polega głównie na współpracy z uczniami i tym interakcjom badani poświęcili najwięcej uwagi w swoich wypowiedziach.

Koncentrując się na wewnątrzszkolnych rolach 90,2% studentów i 90,8% nauczycieli  / łącznie 90,6% ogółu / odniosło się do roli nauczyciela  jako organizatora i kierownika procesu dydaktycznego. Taka sama liczba osób 90,6% wypowiedziała się na temat roli wychowawczej nauczyciela. Różnice dotyczyły hierarchii ważności.  W jednych pracach silnie dominował wątek dydaktyczny, podczas gdy   inni autorzy podkreślali funkcję wychowawczą w działalności nauczycielskiej.

   We współczesnym rozumieniu roli badani podkreślali  zarówno jakościowy jak i ilościowy charakter dokonujących się zmian. Z roli przekaziciela wiedzy i prowadzącego lekcje nauczyciel stał się doradcą, wzmacniającym potrzeby poznawcze, ciekawość świata dzieci, zachęcającym je do stawiania pytań i zdobywania wiedzy opartej o własne doświadczenia. Kolejnym dydaktycznym zadaniem, dostrzeganym przez ponad połowę badanych,  jest  wspieranie  indywidualnego rozwoju ucznia, jego uzdolnień i twórczego potencjału, przygotowanie go do zdobywania wiedzy przez całe życie, samokształcenia i kształtowania w nim takich umiejętności, które ułatwią mu funkcjonowanie
w zmieniającym się świecie. Chodzi tu głównie o wyrabianie  umiejętności kluczowych.

Realizacja funkcji dydaktycznej związana jest ze zmianą ilości zadań, wynikających z daleko posuniętej autonomii nauczyciela. Wymieniano takie prakseologiczne umiejętności potrzebne
do skutecznego działania pedagogicznego jak: dobór celów i treści  sprzyjających tworzeniu
 w umysłach dzieci  zintegrowanych struktur wiedzy, dobór aktywizujących metod i form kształcenia, umożliwiających odkrywanie wiedzy przez uczniów, dialog nauczyciela z uczniem
 i współpracę w grupie, sporządzanie semestralnych i  końcowych ocen opisowych, merytoryczną analizę i dobór programów, a także podręczników do nauczania. W żadnej wypowiedzi nie wspomniano o takich czynnościach nauczyciela w procesie dydaktycznym jak: przygotowanie środków 
i materiałów do zajęć, prowadzenie dziennika i innej dokumentacji szkolnej, przygotowywanie uczniów do udziału w konkursach na różnych szczeblach i z różnego zakresu, pracę z uczniami zdolnymi lub mającymi trudności w nauce, jak również z uczniami o specjalnych potrzebach edukacyjnych.
W świadomości nauczycielskiej i studenckiej nie znajduje odzwierciedlenia takie zadanie jak wyrównywanie szans edukacyjnych  dzieci emigrantów, mniejszości narodowych czy etnicznych, oraz uczniów z różnym rodzajem niepełnosprawności.

 Zwracając uwagę na znaczenie wychowawczej roli nauczyciela we współczesnym świecie, badani postulowali powrót do humanistycznego ideału wychowania. Ponadto 1/3  wypowiadających się podkreśliła znaczenie autentycznego autorytetu nauczyciela w procesie formowania postaw
i systemu wartości wychowanków. Powszechnie wyliczano też szereg cech  i właściwości osobowościowych, pożądanych w zawodzie nauczycielskim i mogących stanowić wzór do naśladowania dla uczniów. W dobie chaosu aksjologicznego, w wypowiedziach badanych nader często pojawiało się pytanie: Co jest ważniejsze w życiu? Mieć, czy być, chcieć, czy działać?

Wskazywano konieczność przeciwstawienia się zagrożeniu, wynikającego z nadmiernego konsumpcjonizmu i potrzeby luksusu, przejawianym już przez coraz młodsze roczniki uczniów.

Rzadziej / 20,8% wskazań / odnoszono się do spraw podejmowania przez nauczyciela decyzji
w kwestii udzielenia psychologicznej czy  materialnej pomocy uczniom zagrożonym patologiami, ubóstwem, a nawet biedą.

Wychowawczym zadaniem nauczyciela w świecie postępującej globalizacji, staje się też – zdaniem 15,2% badanych -  uwrażliwienie dzieci na wielość ras, kultur i przekonań religijnych. Pozwoli to na kształtowanie zachowań tolerancyjnych ( zgodnie z Konwencją Praw Człowieka)  i umiejętności rozwiązywania konfliktów na drodze negocjacji. Edukacja dla pokoju jako jeden ze wspólnotowych, europejskich priorytetów w dziedzinie edukacji stawia przed nauczycielami konieczność propagowania problematyki podobieństwa i odmienności między ludźmi, a więc problematyki tożsamości narodowej, multikulturalizmu, stereotypizacji i uprzedzeń poprzez które, ciągle jeszcze postrzegani są przedstawiciele innych nacji.

Na odpowiedzialność za wszechstronny rozwój ucznia, jako nadrzędny cel edukacji i zadanie nauczyciela wskazała niezbyt liczna grupa,  bo ¼  wypowiadających się.

Kolejną pod względem częstotliwości uwzględnienia w wypowiedzi okazała się być rola nauczyciela jako osoby studiującej, dokształcającej się i doskonalącej  swoje umiejętności. Konieczność aktualizacji wiedzy z zakresu min: aksjologii, socjologii, psychologii, ekologii, technologii informacyjnej i języków obcych dostrzegło 24, 4% badanych studentów i 52,3 % nauczycieli – łącznie 41,5% ogółu. Na wagę zdobywania kolejnych stopni awansu zawodowego
i związanych z tym zadań zwracali uwagę tylko czynni nauczyciele. Podkreślali jednocześnie  nadmierne zbiurokratyzowanie procedury  rozwoju zawodowego nauczyciela.

Podobnie tylko 24,6% czynnych nauczycieli uświadamiało sobie zadania wynikające z roli  badacza, innowatora, eksperymentatora w swojej pracy. Warunek prawidłowego funkcjonowania ucznia w szkole  upatrują oni w prawidłowym, wczesnym diagnozowaniu dzieci,  oraz wyjaśnianiu faktów i zjawisk ich dotyczących.

Mniej miejsca lub wcale badani poświęcają zagadnieniu profesjonalnej refleksji i autorefleksji, krytycznemu myśleniu i zaangażowaniu, które  są niezbędnymi warunkami każdej zawodowej
i osobistej  zmiany prowadzącej do podnoszenia jakości własnej pracy. Działaniu nauczycieli powinny towarzyszyć ostrożność, sceptycyzm  i nieufność wobec słyszanych i głoszonych poglądów, twierdzeń, zwłaszcza tzw. uniwersalnych, jak również wobec popularyzowanych rozwiązań metodycznych. Niestereotypowość pracy nauczyciela wymaga bowiem od niego nie powielania sprawdzonych przez innych wzorów, ale refleksyjnego, opartego na myśleniu i rozumieniu, reagowania w zależności od zaistniałej sytuacji dydaktycznej czy wychowawczej.

 Najmniej informacji badani przekazali w kwestii roli nauczyciela w organizowaniu wychowania pozalekcyjnego. Wśród czynności wynikających z niej 9,4%  wypowiadających się wymieniło: przygotowywanie imprez szkolnych i pozaszkolnych, organizowanie wycieczek rozwijających zainteresowania uczniów, czy wspólne uczestnictwo w imprezach kulturalnych. Równocześnie powyższa rola rzadziej w świadomości badanych   przejawia się w propagowaniu  wśród dzieci  wartościowych form spędzania czasu wolnego i popularyzowaniu informacji o niekorzystnym, niekontrolowanym wpływie mediów na rozwój dziecka.

   Niewiele miejsca w wypowiedziach poświęcono pozaszkolnym rolom nauczyciela.

Na konieczność ścisłej współpracy współczesnego nauczyciela ze środowiskiem rodzinnym uczniów wskazało 32,3% nauczycieli i 19,5% studentów – łącznie 27,4% ogółu. Zdaniem badanych rola nauczyciela w tym zakresie ogranicza się do próby ujednolicenia oddziaływań wychowawczych domu
i szkoły, wspierania rodziny w przezwyciężaniu pojawiających się trudności wychowawczych,
i ewentualnej „ pedagogizacji” rodziców poprzez udzielanie im wyjaśnień na temat przeobrażeń zachodzących w szkole czy  nurtujących ich problemów.

Z kolei jeszcze mniej wypowiedzi / 6,6% ogółu /  dotyczyło zadań  wynikających z konieczności współpracy nauczyciela z innymi instytucjami edukacji równoległej jak: domy kultury, poradnie psychologiczno – pedagogiczne, instytucje pomocy społecznej itp. Nie dostrzegano wagi posługiwania się reklamą oświatową w kreowaniu zmiany edukacyjnej w reprezentowanej instytucji oświatowej.[16]

 Marginalnie została zarysowana kwestia działalności społecznej nauczyciela  i to w odniesieniu do przeszłości, a nie teraźniejszości czy przyszłości. Jednocześnie niewielkie odzwierciedlenie
w świadomości   badanych znajdują  obowiązki wobec innych pracowników szkoły.

Kończąc należy zauważyć, że tylko 6,6% tj. 7 osób rozpoczynając swoją wypowiedź zaznaczyło, że rola nauczyciela nie jest spójna i do końca jasna. Niejasność roli wiąże się z miejscem pracy,
 w którym nauczyciel nie otrzymuje informacji  na temat zadań przed nim stawianych. Niespójność zaś bierze się z różnych oczekiwań grup społecznych tj. uczniów, rodziców, dyrekcji, względem nauczycieli[17]. Nie uświadamianie sobie i brak zawodowego  przygotowania do godzenia takich sprzeczności jak: szacunek dla decyzji władzy i konieczność  podporządkowania się jej, 
z jednoczesnym  zachęcaniem do działań autonomicznych; indywidualizowanie organizacji uczenia się i zachęcanie do kolektywizmu, współpracy i współdziałania; utrzymywanie porządku i dyscypliny
z równoczesną swobodą, spontanicznością oraz bezstresowym wychowaniem; osiągnięcie równowagi pomiędzy radzeniem sobie z nietypowymi zachowaniami coraz mniej kulturalnych, bardziej pewnych siebie, aroganckich i agresywnych uczniów bez utraty kontroli i opanowania; pogodzenie idei humanizmu i konstruktywizmu z urzędniczymi zarządzeniami, uchwałami i przepisami; odwoływanie się do sprawdzonych rozwiązań w  dorobku nauk pedagogicznych i równoczesne otwarcie się na nowe idee edukacyjne itp. często wywołuje poczucie bezradności, frustracje i znerwicowanie nauczycieli, obojętność oraz lęk przed niepewnością „ jutra”. Dodatkowymi czynnikami pogłębiającymi poczucie lęku wśród nauczycieli jest obniżający się prestiż zawodu i mało satysfakcjonująca pozycja finansowa, przez pryzmat których to  blisko połowa badanych rozważała swoją rolę społeczną.

Całościowe ujęcie tematu stwierdzono w 9 pracach nauczycielskich, natomiast kilka wypowiedzi zawierało opisy rzeczywistych sytuacji z życia konkretnego nauczyciela i miało charakter wspomnieniowo - narracyjny.  

Podsumowanie

    Prezentowane badania przybliżyły stan rozumienia przez czynnych nauczycieli roli społecznej zawodu. Powszechne i prawidłowe jest docenienie roli nauczycieli wynikające z funkcji wychowawczej i dydaktycznej. Najwięcej miejsca w wypowiedziach badani poświęcali powinnościom nauczycielskim wobec uczniów. Obowiązki wobec siebie i przedstawicieli innych grup społecznych nie są wystarczająco uświadamiane. Inne role są słabiej odzwierciedlone w badaniach. Ograniczeniu ulegają role pozaszkolne, związane z działalnością społeczną nauczyciela. Dziwi fakt, niechęci do włączania się nauczycieli w życie środowiska w którym żyją i pracują, a czasami nawet separacji od niego.

W wyniku przeprowadzonych badań można stwierdzić, iż nauczyciele mają zróżnicowaną świadomość oczekiwań stawianych przed nimi w związku z zachodzącymi zmianami. Dominuje postrzeganie  siebie przez pryzmat dydaktyki i wychowania w kontekście zmian wprowadzanych
w wyniku  kompleksowej reformy  oświatowej. Nauczyciele wskazują na poszerzający się zakres obowiązków wielość zadań stawianych przed nimi, ale mają trudności z uświadomieniem sobie sprzeczności, w które zostali uwikłani w rzeczywistości szkolnej. Odczuwają równocześnie dyskomfort wynikający z braku należytej gratyfikacji  finansowej i niemożności osiągnięcia dobrobytu materialnego bez podjęcia dodatkowej pracy zarobkowej.

   Wysoki poziom świadomości  prezentują badani nauczyciele w zakresie pożądanych dyspozycji osobowościowych, dydaktycznych, wychowawczych, a nawet zewnętrznych w zawodzie nauczyciela.

Oryginalnie ujęła je jedna z autorek wypowiedzi, której  fragment pracy zacytuję:
„ Współczesny nauczyciel powinien być:

Autorytetem dla swych uczniów, niestrudzonym

Badaczem,

Człowiekiem przez duże C,

Dobrym doradcą,

Estetą i erudytą,

Fanatykiem, tego co robi,

Godziwą osobą,

Humanistą w każdym calu,

Interesującą, niepowtarzalną osobowością,

Jasno myślącym umysłem,

Konsekwentnym w działaniu,

Logicznie myślącym,

Łagodnym,

Mądrym,

Nowatorskim,

Opanowanym i opiekuńczym,

Przyjacielem, partnerem i przewodnikiem,

Rozsądnym,

Sprawiedliwym,

Twórczym,

Uczciwym człowiekiem,

Wzorem do naśladowania,

Zawsze godnym zaufania.”

     Reasumując: Przygotowanie nauczycieli do sprostania wyzwaniom XXI wieku będzie uwarunkowane nie tylko środowiskowo, ale także ich własnym spojrzeniem na świat. Aby skutecznie działać  i sprawdzać się w nowych warunkach powinni posiadać następujące cechy: poczucie własnej skuteczności osadzone w autentyczności, zdolność do budowania relacji ułatwiających samoorganizowanie się, zdolność dostrzegania związków między przedmiotami nauczania, dyscypliną
i życiem, a także zdolność do podjęcia autorefleksji, wzrostu i adaptacji.[18]

Bibliografia

1. Adamek I.(red) (2001), Nauczyciel i uczeń w kształceniu zintegrowanym w klasach I – III, Kraków.
2. Banach Cz.(2004), Nauczyciel, w: Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku.(red)T. Pilch, Warszawa.
3. Banach Cz. (1997), Polska szkoła i system edukacji, Toruń.
4. Bromberek B.(1973), Role społeczne nauczyciela. Poznań.
5. Day Ch. (2004),Rozwój zawodowy nauczyciela. Uczenie się przez całe życie. Gdańsk.
6. Dunaj B. (red) (2001), Słownik współczesnego języka polskiego, Warszawa.
7. Edukacja Narodowym priorytetem. Raport o stanie Oświaty w PRL.(1989),Warszawa- Kraków.
8. Gnitecki J. (2005), Kompetencje nauczyciela w cywilizacji informacyjnej, w: H. Moroz(red), Rozwój zawodowy nauczyciela, Kraków.
9. Homplewicz J. (1996), Etyka pedagogiczna, Warszawa.
10. Konarzewski K. ( red) (1997), Sztuka nauczania. Szkoła, Warszawa.
11. Krajewska A.  (1995), Rola nauczyciela we współczesnej szkole, w: G. Koć- Seniuch (red), Nauczyciel i uczniowie w sytuacjach szkolnych, Białystok.
12. Kwiatkowska H. (2003),Ontologia działania pedagogicznego inspiracją kształcenia nauczycieli, w: D. Ekiert – Oldroyd (red),Problemy współczesnej pedeutologii, Katowice.
13. Kuźma J. (2005), Pedeutologia nauką kreującą mądrych, sprawiedliwych i dobrych nauczycieli, w: H. Moroz (red), Rozwój zawodowy nauczyciela, Kraków.
14. Kształcenie zintegrowane – I etap edukacji.(1999), Biblioteczka reformy MEN, Warszawa.
15. Meigham R. (1997), Socjologia edukacji, Toruń.
16. Okoń W. (1998), Nowy słownik pedagogiczny, Warszawa.
17. Radwiłowiczowie M, R. (1992), Nauczyciel klas początkowych, Warszawa.
18. Smołalski A. (2003), Tezy i hipotezy pedagogiki, Wrocław.
19. Szczepański J.(1972), Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa.
20. Ustawa – Karta Nauczyciela ( 2002), Warszawa.